Lịch sử cây cà phê Việt Nam

Tuy không phải cây bản địa, nhưng lịch sử cây cà phê Việt Nam cũng có một bề dày phát triển. Từ khi người Pháp đưa vào nghiên cứu, trồng và phát triển, cây cà phê và nông dân trồng cà phê trải qua không ít những sóng gió. Ngày nay, cây cà phê là […]

Tuy không phải cây bản địa, nhưng lịch sử cây cà phê Việt Nam cũng có một bề dày phát triển. Từ khi người Pháp đưa vào nghiên cứu, trồng và phát triển, cây cà phê và nông dân trồng cà phê trải qua không ít những sóng gió. Ngày nay, cây cà phê là cây chủ lực, mang lại giá trị kinh tế to lớn cho vùng Tây Nguyên. Hàng năm, cây cà phê là 1 trong 5 cây mang lại kim ngạch xuất khẩu hơn 2 tỷ USD.

Mốc lịch sử cây cà phê Việt Nam

  • 1857: Người Pháp đưa vào trồng thử nghiệm ở Bố Trạch, Quảng bình và Quảng trị.
  • 1888: Phát triển thành đồn điền cà phê tại Nghệ An, Quảng Trị và Đaklak. Diện tích lúc này chỉ vài trăm ha.
  • 1920: Diện tích đáng kể, đặc biệt ở Buôn Mê Thuột. Các đồn điền có quy mô 200-300 ha và năng suất chỉ 400-500 kg/ha.
  • 1930: Diện tích cà phê ở nước ta, đạt 5.900 ha. Trong đó, có 4700 ha cà phê chè Arabica, 900 ha cà phê mít Excelsa và 300 ha cà phê vối Robusta.
  • 1965: Diện tích cà phê tập trung ở miền Bắc, khoảng 13.000 ha. Sau đó, diện tích cà phê ngoài miền Bắc giảm nhiều khí hậu không phù hợp, bệnh gỉ sắt và mọt đục thân tàn phá.
  • 1975: Diện tích cả nước trên 13.000 ha và sản lượng 6.000 tấn nhân
  • sau 1975: Diện tích phát triển tập trung ở nông trường quốc doanh, có sự hỗ trợ của các nước xã hội chủ nghĩa Liên Xô, Đức, Tiệp Khắc, Bungari, Balan. Diện tích cà phê trồng tập trung ở Tây Nguyên.
  • 1991: Phát triển cà phê ở nông hộ. Diện tích và sản lượng phát triển không ngừng. Song song với đó, là sự thâm canh, tăng năng suất.
  • 2018: Đạt sản lượng cao nhất gần 2 triệu tấn, trên diện tích khoảng 640.000 ha. Thế giới bước vào khủng hoảng thừa.

Lịch sử cây cà phê Việt Nam khởi nguồn từ người Pháp và nhưng gắn kết thì với người dân Tây Nguyên.

Tình hình phát triển

Giai đoạn trước giải phóng, 1975

Những năm thập niên 60, diện tích cà phê của cả nước khoảng trên 20.000 ha, với năng suất cao nhất là 380 kg/kg và sản lượng là trên 6000 tấn.

Sau 1975, diện tích giảm dần, nhưng năng suất ngày một tăng, cao nhất gần 600 kg/ha. Sản lượng lúc này ổn định từ 6000-7000 tấn/năm. (bảng 1)

Bảng 1: Diện tích và sản lượng cà phê Việt Nam từ 1961-1975, FAO

STTNăm Diện tích (ha)  năng suất (kg/ha)  Sản lượng (tấn) 
11961                  21,200                                       193                             4,100
21962                  24,410                                       165                             4,020
31963                  25,000                                       180                             4,500
41964                  25,000                                       220                             5,500
51965                  22,800                                       329                             7,500
61966                  22,200                                       284                             6,300
71967                  23,000                                       304                             7,000
81968                  18,000                                       333                             6,000
91969                  17,000                                       382                             6,500
101970                  18,600                                       393                             7,300
111971                  19,000                                       342                             6,500
121972                  16,000                                       438                             7,000
131973                  15,000                                       440                             6,600
141974                  12,000                                       500                             6,000
151975                  11,400                                       597                             6,800

Giai đoạn sau giải phóng tới thời kỳ mở cửa: 1976-1991

Sau giải phóng đất nước, từ 1976, diện tích cà phê giảm gần một nửa. Từ 15.500 ha còn gần 9500 ha (1996-1981), nhưng năng suất thì không giảm. Mặc dù vậy, năng suất không ổn định, biến động từ 600-900kg/ha. Sản lượng tương ứng 5000-9000 tấn/năm.

Giai đoạn từ 1981-1990, diện tích và sản lượng tăng lên rõ rệt. Nhất là từ năm 1986-1990, lúc này diện tích đạt trên 61.000 ha và sản lượng đạt 92.000 tấn. Năng suất được nâng lên trên 1000 kg/ha, gần 1500 kg nhân/ha vào năm 1990. (bảng 2)

Bảng 2: Diện tích và sản lượng cà phê Việt Nam từ 1976-1980, FAO

STTNăm Diện tích (ha)  năng suất (kg/ha)  Sản lượng (tấn) 
11976                  15,500                                       626                             9,700
21977                     7,050                                       794                             5,600
31978                     8,130                                       664                             5,400
41979                     9,410                                       542                             5,100
51980                     9,200                                       913                             8,400
61981                     9,460                                       560                             5,300
71982                  10,960                                       484                             5,300
81983                  11,990                                       475                             5,700
91984                  11,830                                       406                             4,800
101985                  14,060                                       875                           12,300
111986                  19,100                                   1,309                           25,000
121987                  23,400                                   1,175                           27,500
131988                  32,300                                   1,300                           42,000
141989                  43,300                                       945                           40,900
151990                  61,857                                   1,487                           92,000

Giai đoạn này, đất nước vẫn còn cơ chế bao cấp nên cà phê được coi là mặt hàng của nhà nước, không được kinh doanh buôn bán tự do.

Giai đoạn kinh tế mở cửa tới khủng khoảng cà phê: 1992-2000

Sau khi quyết định nền kinh tế theo cơ chế thị trường năm 1991. Cà phê bắt đầu được trồng tự do ở hộ gia đình. Vì vậy, diện tích cà phê của Việt Nam bắt đầu tăng từ đây.

Từ năm 1991-1994, diện tích và sản lượng có tăng nhưng tăng chậm. Diện tích tăng từ 73.200 ha lên 99.000 ha và năng suất được cải thiện đáng kể từ 1.360 kg/ha lên 1800 kg/ha. Sản lượng tăng gần gấp đôi, từ 100.000 tấn lên 190.000 tấn. (bảng 3)

Diện tích tăng rất nhanh từ giai đoạn 1995-2001, từ 114.000ha lên gần 477.00ha năm 2000, nhưng giảm lại sau 2000 vì giá rớt thê thảm. Năng suất đạt đỉnh cao ở năm 1997, hơn 2.400kg/ha. Sản lượng đạt mức cao nhất hơn 840.000 tấn vào năm 2001, tuy rằng diện tích có giảm chút xíu ở năm này. (bảng 3)

Lịch sử cho thấy, những năm 1993-1994, giá cà phê đạt mức cao nhất 45000 đ/kg. Khi đó, mọi người trồng cà phê ồ ạt để có sản lượng tăng mạnh theo từng năm và đạt đỉnh điểm.

Nhưng bắt đầu hạ và giá xuống thấp nhất vào năm 2001. Đây là giai đoạn dư thừa cà phê. Giá hạ, khiến nhiều doanh nghiệp lao đao và phá sản. Ngành cà phê được tái cơ cấu lại, có nhiều doanh nghiệp mới xuất hiện. Rang xay mới bắt đầu hình thành và phát triển như Trung Nguyên, Mehico, Highland.

Bảng 3: Diện tích và sản lượng cà phê Việt Nam từ 1991-2001, FAO

STTNăm Diện tích (ha)  năng suất (kg/ha)  Sản lượng (tấn) 
11991                   73,200                             1,366                  100,000
21992                   81,800                             1,457                  119,200
31993                   82,100                             1,658                  136,100
41994                   99,900                             1,802                  180,000
51995                 114,100                             1,911                  218,000
61996                 157,500                             2,032                  320,100
71997                 174,400                             2,411                  420,500
81998                 218,300                             1,875                  409,300
91999                 269,800                             2,050                  553,200
102000                 476,900                             1,683                  802,500
112001                 473,500                             1,775                  840,600

Giai đoạn phục hồi và phát triển: 2002-2017

Sau khủng hoảng năm 2001, diện tích và sản lượng ổn định tới năm 2009, sau đó thì tăng tương đối. Diện tích đạt hơn 500.000 ha và sản lượng hơn 1.000.000 tấn.

Tới năm 2006, năng suất mới được cải thiện rõ rệt và lúc này đạt khoảng trên 2000 kg/ha/năm.

Lịch sử cây cà phê Việt Nam
Bản đồ quy hoạch vùng trồng cà phê

Từ 2010, khi giá cà phê phục hồi trở lại, diện tích cũng tăng trở lại, đạt hơn 600.000 ha vào năm 2017. Năng suất bình quân khá ổn định trên 2.200 kg/kg, đạt cao nhất khoảng 2.500 kg/ha năm 2017. Vì vậy, sản lượng năm 2017 cũng đạt cao nhất từ trước đến nay, trên 1,5 triệu tấn.

Bảng 4: Diện tích và sản lượng cà phê Việt Nam từ 2001-2017, FAO

STTNăm Diện tích (ha)  năng suất (kg/ha)  Sản lượng (tấn) 
12002                 492,500                             1,420                  699,500
22003                 480,500                             1,652                  793,700
32004                 479,100                             1,907                  913,800
42005                 483,600                             1,718                  831,000
52006                 483,200                             2,039                  985,300
62007                 488,900                             2,559              1,251,000
72008                 500,200                             2,111              1,055,811
82009                 507,200                             2,085              1,057,540
92010                 511,900                             2,160              1,105,700
102011                 543,865                             2,347              1,276,506
112012                 572,600                             2,201              1,260,463
122013                 581,381                             2,282              1,326,688
132014                 589,041                             2,388              1,406,469
142015                 593,800                             2,447              1,452,999
152016                 597,597                             2,445              1,460,800
162017                 605,178                             2,549              1,542,398

Hiện nay, Việt Nam là nước sản xuất lớn thứ 2 trên thế giới cả về Robusta và Arabica. Nhưng sản lượng Robusta của Việt Nam đứng thứ 1 trên thế giới.

Giá cà phê Robusta của Việt Nam chịu ảnh hưởng cung cầu của thế giới. Tuy nhiên, sản lượng Robusta cũng ảnh hưởng lại không nhỏ đến giá cà phê trên thế giới.

Hiện nay, có gần 20 doanh nghiệp thuộc tập đoàn lớn trên thế giới tham gia vào thị trường cà phê của Việt Nam. Vì thế, khối doanh nghiệp này thu hút rất nhiều lao động của Việt Nam, giúp ổn định về kinh tế, chính trị và xã hội.

Jackie Nguyễn

Bài viết khác